7ο Πανελλήνιο Συνέδριο Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης

Σκεπτικό και Σκοπός

Η ραγδαία εξάπλωση της Τεχνητής Νοημοσύνης - ΤΝ, (Artificial Intelligence - AI) στο εκπαιδευτικό γίγνεσθαι δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική ή ψηφιακή εξέλιξη, αλλά μια βαθιά κοινωνική, πολιτισμική, ιδεολογική, οικονομική και εκπαιδευτική μεταβολή που αναδιατάσσει τις σχέσεις εξουσίας και επαναπροσδιορίζει τους όρους της δημοκρατικής συμμετοχής και της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Αυτή η αλγοριθμική μεταβολή εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο του σύγχρονου ψηφιακού κόσμου, ο οποίος στην εποχή της ύστερης νεωτερικότητας δε συνιστά μια απλή εργαλειακή μετάβαση, αλλά μια δομική και πολιτισμική αναδιάρθρωση. Η ψηφιακή τεχνολογία, τα μεγάλα δεδομένα (Big Data) και οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης διαπερνούν οριζόντια κάθε πτυχή της καθημερινότητας, μεταβάλλοντας ριζικά τις διαδικασίες κοινωνικοποίησης, μάθησης και συγκρότησης της υποκειμενικότητας.

Ενώ οι εξελίξεις αυτές προσεγγίζονται συχνά από μια καθαρά τεχνοκρατική, πληροφοριακή ή ψυχοπαιδαγωγική σκοπιά, οι κοινωνικές και πολιτικές τους διαστάσεις παραμένουν ελάχιστα διερευνημένες στη χώρα μας στο πεδίο της Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης.

Το 7^ο Πανελλήνιο Συνέδριο Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης έρχεται να καλύψει αυτό το κενό, θέτοντας ως κεντρικό ζήτημα το κατεξοχήν αντικείμενο του κλάδου: το διακύβευμα των εκπαιδευτικών ανισοτήτων.

Στο πλαίσιο αυτό, το συνέδριο αντλεί τα αναλυτικά του εργαλεία από την Κριτική Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης και εστιάζει στη μελέτη των δομών εξουσίας, της ιδεολογικής ηγεμονίας και της λεγόμενης ‘συμβολικής’ βίας που τείνουν να αναπαράγονται μέσα στα σύγχρονα ψηφιακά περιβάλλοντα μάθησης. Η οπτική αυτή κρίνεται απαραίτητη για την κοινωνιολογική κατανόηση των θεσμικών περιορισμών και των κοινωνικών σχέσεων που διαμορφώνονται στον Ψηφιακό Κόσμο.

Έτσι, ο σκοπός του Συνεδρίου εξειδικεύεται γύρω από τέσσερις κεντρικούς άξονες προβληματισμού:

Η ραγδαία εξάπλωση της Τεχνητής Νοημοσύνης - ΤΝ, (Artificial Intelligence - AI) στο εκπαιδευτικό γίγνεσθαι δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική ή ψηφιακή εξέλιξη, αλλά μια βαθιά κοινωνική, πολιτισμική, ιδεολογική, οικονομική και εκπαιδευτική μεταβολή που αναδιατάσσει τις σχέσεις εξουσίας και επαναπροσδιορίζει τους όρους της δημοκρατικής συμμετοχής και της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Αυτή η αλγοριθμική μεταβολή εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο του σύγχρονου ψηφιακού κόσμου, ο οποίος στην εποχή της ύστερης νεωτερικότητας δε συνιστά μια απλή εργαλειακή μετάβαση, αλλά μια δομική και πολιτισμική αναδιάρθρωση. Η ψηφιακή τεχνολογία, τα μεγάλα δεδομένα (Big Data) και οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης διαπερνούν οριζόντια κάθε πτυχή της καθημερινότητας, μεταβάλλοντας ριζικά τις διαδικασίες κοινωνικοποίησης, μάθησης και συγκρότησης της υποκειμενικότητας.

Ενώ οι εξελίξεις αυτές προσεγγίζονται συχνά από μια καθαρά τεχνοκρατική, πληροφοριακή ή ψυχοπαιδαγωγική σκοπιά, οι κοινωνικές και πολιτικές τους διαστάσεις παραμένουν ελάχιστα διερευνημένες στη χώρα μας στο πεδίο της Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης.

Το 7^ο Πανελλήνιο Συνέδριο Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης έρχεται να καλύψει αυτό το κενό, θέτοντας ως κεντρικό ζήτημα το κατεξοχήν αντικείμενο του κλάδου: το διακύβευμα των εκπαιδευτικών ανισοτήτων.

Στο πλαίσιο αυτό, το συνέδριο αντλεί τα αναλυτικά του εργαλεία από την Κριτική Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης και εστιάζει στη μελέτη των δομών εξουσίας, της ιδεολογικής ηγεμονίας και της λεγόμενης ‘συμβολικής’ βίας που τείνουν να αναπαράγονται μέσα στα σύγχρονα ψηφιακά περιβάλλοντα μάθησης. Η οπτική αυτή κρίνεται απαραίτητη για την κοινωνιολογική κατανόηση των θεσμικών περιορισμών και των κοινωνικών σχέσεων που διαμορφώνονται στον Ψηφιακό Κόσμο.

Εκπαιδευτικές Ανισότητες και Ψηφιακή Αναπαραγωγή: Ο ψηφιακός κόσμος και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι ουδέτερα. Λειτουργούν ως κοινωνικο-τεχνικές υποδομές, στις οποίες οι αλγόριθμοι συχνά αποτυγχάνουν ή αναπαράγουν εγγενείς διακρίσεις. Αντίθετα, τείνουν να αναπαράγουν και να οξύνουν τις υπάρχουσες ταξικές, έμφυλες, φυλετικές και γεωγραφικές ανισότητες. Το συνέδριο υιοθετεί ως κεντρικά εργαλεία ανάλυσης την έννοια του ψηφιακού χάσματος (digital divide) —όχι μόνο ως ζήτημα υλικοτεχνικής πρόσβασης, αλλά κυρίως ως χάσμα ψηφιακών ικανοτήτων— καθώς και την έννοια του ψηφιακού πολιτισμικού κεφαλαίου (digital cultural capital). Πρόκειται για μια άνιση κατανομή που εγκλωβίζει τις λιγότερο προνομιούχες ομάδες σε ρόλο παθητικού καταναλωτή, ενώ παράλληλα, η ανεξέλεγκτη εισαγωγή των εταιρειών Big Tech στα σχολεία, πέρα από την επιτήρηση, επιφέρει και την οικονομική εκμετάλλευση της εκπαίδευσης μέσω μονοπωλίων λογισμικού.Έτσι, ο σκοπός του Συνεδρίου εξειδικεύεται γύρω από τέσσερις κεντρικούς άξονες προβληματισμού:

• Εκπαιδευτικές Ανισότητες και Ψηφιακή Αναπαραγωγή: Ο ψηφιακός κόσμος και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι ουδέτερα. Λειτουργούν ως κοινωνικο-τεχνικές υποδομές, στις οποίες οι αλγόριθμοι συχνά αποτυγχάνουν ή αναπαράγουν εγγενείς διακρίσεις. Αντίθετα, τείνουν να αναπαράγουν και να οξύνουν τις υπάρχουσες ταξικές, έμφυλες, φυλετικές και γεωγραφικές ανισότητες. Το συνέδριο υιοθετεί ως κεντρικά εργαλεία ανάλυσης την έννοια του ψηφιακού χάσματος (digital divide) —όχι μόνο ως ζήτημα υλικοτεχνικής πρόσβασης, αλλά κυρίως ως χάσμα ψηφιακών ικανοτήτων— καθώς και την έννοια του ψηφιακού πολιτισμικού κεφαλαίου (digital cultural capital). Πρόκειται για μια άνιση κατανομή που εγκλωβίζει τις λιγότερο προνομιούχες ομάδες σε ρόλο παθητικού καταναλωτή, ενώ παράλληλα, η ανεξέλεγκτη εισαγωγή των εταιρειών Big Tech στα σχολεία, πέρα από την επιτήρηση, επιφέρει και την οικονομική εκμετάλλευση της εκπαίδευσης μέσω μονοπωλίων λογισμικού.

• Ψηφιακός Δημόσιος Χώρος/Χρόνος και Δημοκρατία: Η σχολική κοινότητα, ως μικρογραφία της κοινωνίας, δέχεται ισχυρές πιέσεις από τη λειτουργία των ψηφιακών δικτύων. Οι αλγοριθμικοί θάλαμοι αντήχησης (echo chambers), η συστηματική ψευδής πληροφόρηση (fake news) και η ρητορική μίσους υπονομεύουν τον ορθολογικό διάλογο. Σκοπός του συνεδρίου είναι να διερευνήσει πώς η εκπαιδευτική διαδικασία —σε όλες τις βαθμίδες της— μπορεί να θωρακίσει τη δημοκρατική συνείδηση και να καλλιεργήσει έναν κριτικό ψηφιακό εγγραμματισμό που προάγει την ενεργό πολιτειότητα. Πλέον, καθίσταται επιτακτική η μετάβαση από τον απλό ψηφιακό εγγραμματισμό στις «κριτικές γραμματικότητες ΤΝ», καθώς η αυτοματοποίηση δεν αφορά μόνο εργαλεία, αλλά επιδρά δομικά στις δημιουργικές και πνευματικές διαδικασίες των υποκειμένων.

• Ανθρώπινα Δικαιώματα και Ψηφιακή Επιτήρηση: Η αυξανόμενη δεδομενοποίηση (datafication) της σχολικής ζωής και η μετατροπή των υποκειμένων σε μετρήσιμα δεδομένα εγείρουν σοβαρά ζητήματα ηθικής και δεοντολογίας. Από την Προσχολική έως την Ανώτατη Εκπαίδευση, το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα απειλείται από τις αλγοριθμικές προκαταλήψεις (algorithmic bias) και τις πρακτικές ψηφιακής επιτήρησης. Οι προκαταλήψεις αυτές γεννούν τον ορατό κίνδυνο ενός νέου «πολιτισμικού αποκλεισμού». Στο πλαίσιο αυτό, αναδεικνύεται η σημασία της συναισθηματικής ετοιμότητας απέναντι στην ΤΝ στην εκπαίδευση, καθώς και η επιτακτική ανάγκη για έναν ριζικό επανασχεδιασμό της τεχνολογίας, με βασικό γνώμονα τη συμπερίληψη και τη δημοκρατία.

• Εφαρμοσμένη Μικρο-κοινωνιολογική προσέγγιση και Σχολικός Μετασχηματισμός: Η θεωρητική κριτική των μακρο-δομών δεν αρκεί εάν δεν μετουσιωθεί σε πρακτική παρέμβαση εντός της σχολικής κοινότητας. Το συνέδριο αναδεικνύει επιτακτικά την αναγκαιότητα μιας μικρο-κοινωνιολογικής οπτικής, αξιοποιώντας βιωματικά και μεθοδολογικά εργαλεία παρέμβασης —όπως η συμμετοχική έρευνα-δράση, το κοινωνιόδραμα, η κοινωνιομετρία, οι τέχνες, κ.ά.— για την άμεση σύνδεση της κοινωνιολογικής θεωρίας με την καθημερινή εκπαιδευτική πραγματικότητα. Στόχος είναι η εφαρμογή συμμετοχικών πρακτικών ισοτιμίας που θα ενισχύσουν τη δημοκρατική πολιτική κοινωνικοποίηση, μετασχηματίζοντας το σχολείο από χώρο αναπαραγωγής ανισοτήτων σε πεδίο ενδυνάμωσης και αυτοδιαχείρισης.

 

 

Συνοψίζοντας, το Συνέδριο αυτό στο Ρέθυμνο φιλοδοξεί να αποτελέσει ένα βήμα διαλόγου για την ακαδημαϊκή κοινότητα και τους εκπαιδευτικούς της πράξης. Στόχος είναι η ανάδειξη των τρόπων με τους οποίους η εκπαίδευση, ως κοινωνικός θεσμός, μπορεί να αμβλύνει τις ανισότητες και να προάγει την κοινωνική δικαιοσύνη, διαμορφώνοντας υποκείμενα ικανά να λειτουργήσουν ως ελεύθεροι, ενημερωμένοι και δημοκρατικοί πολίτες.